Heñóivo tavaguasu
(ñe'ẽpoty)
|
Al nacer la ciudad (poesía)
|
|
Apohára: Gumercindo Ayala Aquino |
(Autor) |
| |
|
Oĝuahẽje yga guasúpe
ha oja y rembe'ýpe,
ha oguejy ñande yvýpe
aipo Juan de Salazar,
ha upérõ Karoarasa
ohuvaitĩje torýpe,
hatãite jepopyhýpe
ha ijurúpe ipuka. |
Cuentan que llegó en un gran barco
y se acercó a la orilla de las aguas,
y bajó a nuestras tierras
un tal Juan de Salazar,
y cuando eso Karoarasá
dicen le dio feliz bienvenida,
con fuerte apretón de manos
y su sonrisa en los labios. |
| |
|
Salazar ndaje upérõ
he'i Karoarasápe
oñotỹseha ko'ápe
peteĩ ikurusu,
oĩre marangatu
ha y re'ẽ iporãva,
py'aguapy hesakãva...
ha ipýri mborayhu. |
Dicen que Salazar entonces
le dijo a Karoarasá
que quería plantar aquí
una cruz suya,
por haber bondad
y agua dulce tan linda,
que translucía tranquilidad...
y a sus pies el amor. |
| |
|
Karoarasaje he'íma:
marangatúpe pejúrõ
py'a ipotĩva perúrõ
ikatúnte peikutu,
aipo pende kurusu
peẽ pemomorãitéva,
penendive oikovéva
akóinte penemoirũ. |
Karoarasá le respondía:
si vienen con bondad
si límpidas almas traen
ya podéis clavar,
esa vuestra cruz
que tanto queréis alabar,
que sobrevive con vosotros
[y] hasta ahora os acompaña. |
| |
|
Ko'ã ñe'ẽ ohendúvo...
Juan de Salazar je vy'ápe
he'íma Karoarasápe:
ahamíta sapy'a...
Juan de Ayolas aheka
ha upe rire ajevýta
ha ko'ápe aguejýta
penendive ropyta. |
Al oír estas palabras...
Juan de Salazar con alegría
le decía a Karoarasá:
permíteme ir un rato...
a buscar a Juan de Ayolas
y luego volveré
y aquí bajaré
a quedarnos con vosotros. |
| |
|
Ojevýje ojoysýire
parãrã ha tyapúpe,
ojupi pe yga guasúpe
ha yvatévo ho'yta,
oje'ói ndaje oheka
Kandelária he'ihápe
pe Ayolas oĩhápe
jejokuaipy ogueraha. |
Retornó [¿por sus gomas?]
muy ruidosamente,
subió al gran barco
y fueron aguas arriba,
se retiran a buscar
lo que llaman Candelaria
donde está Ayolas
llevando encomienda. |
| |
|
Kandeláriape oĝuahẽvo
ojuhu ndaje upépe
Ayolas rapykuerépe
Irala mante oĩ,
Ayolas ndaje ohomi
pe Chiriguáno rekávo
potyjúre ojehekávo...
ha ojerétaje voi. |
Al llegar a Candelaria
dicen que allí encontró
por los caminos de Ayolas
que sólo Irala estaba,
decían que Ayolas fue
a la búsqueda de Chiriguano
rebuscándose [¿por flores maduras?]...
y que luego volverá. |
| |
|
Upépemarõ Salazar...
ha mayma iñirunguéra,
oĩháicha ha'ekuéra,
pe ijygápe ojupi,
ha ko'ýte ohua'ĩ
Karoarasa rendávo,
pytu'urã ohekávo
ha ipýri, ko'ẽtĩ. |
Pues entonces Salazar...
y todos sus compañeros,
así como estaban,
subieron a ese barco,
y aún así acuden
junto a Karoarasá,
buscando descansar
y tras ellos, el amanecer. |
| |
|
Ha oĝuahẽ jey ko'ápe
ko ñande y rembe'ýpe,
ha oguejýmarõ yvýpe
ipy'a ipiro'y,
ha upépe oipopyhy
kasíke Karoarasápe,
ha mokõive torypápe
ojupe oñakãity. |
Y al llegar de nuevo aquí
a la costa de nuestro río,
y luego de bajar al suelo
su alma se calmó,
y ahí pasó la mano
al cacique Karoarasá,
y ambos jubilosamente
se saludaron mutuamente. |
| |
|
Ijatýndaje hese
mayma ñande ypykuéra,
kuñataĩ iporãvéva
ha ijurúpe pukavy,
maymávaje oñakaity
pytagua momaiteívo,
ha omoĩ guerochĩchĩvo
chupekuéra, mba'erepy. |
Dicen que le rodearon
todos nuestros antepasados,
las más bellas señoritas
y con sonrisas en los labios,
todos se agachaban
para saludar al extranjero,
y le daban en agasajo
a ellos, cosas valiosas. |
| |
|
Upéguima Salazar...
ha'eñónte oguatávo,
osẽndaje ohekávo
yvy iporãveha,
mba'e porãje ohecha
yvy ijojaha'ỹva,
ha ka'aty ipotýva...
yvytúre hyakuã. |
Desde ahí Salazar...
caminando solo,
salió a buscar
las mejores tierras,
dicen que vio algo lindo
unas tierras sin igual,
y yerbales en flor...
que se olían al viento. |
| |
|
Yvy'ape hovyũva...
Paraguay rembe'ýpe
ha yvytu ipiro'ýpe...
tyakuãvu oipeju,
hi'upyrãje ojuhu
kokuére ñasaingohápe,
mamoite oma'ẽhápe
marangatu oisu'u. |
Terreno verdoso...
a la costa del río Paraguay
y con la frescura del viento...
soplando rico olor,
para su comida encontró
colgándose por la chacra,
adondequiera que mire
masticaba bondad. |
| |
|
Salazárje sapukáipe
ohenói iñirunguéra,
ha he'íma chupekuéra...
peñaníke ha peru
maymáva tembiporu
ha jajapo vevépe
ko ára pyharevépe
peteĩ Óga Guasu. |
Salazar a gritos
llamó a sus compañeros,
y les decía a ellos...
corran y traigan
todas las herramientas
y hagamos al vuelo
esta misma mañana
una Gran Casa. |
| |
|
Oikóje ápe ha pépe
ko'ã máva iñambuéva
ha ijyke rehe ñandéva
chupekuéra oipytyvõ,
karanda'y oñembovo...
ha yvyra apyteréva,
opaite tekotevẽva
pya'ete omono'õ. |
Andaban de aquí para allá
estos hombres que se mudaban
y a su lado los nuestros
ayudándoles a ellos,
a rebanar palmeras...
y maderas con núcleo,
todo lo que se necesitaba
rápidamente juntaron. |
| |
|
Mba'apo minga guasúpe
pya'ete omopu'ãma...
ha ko'ýte ojapopáma
aipo Fuerte he'iha,
óga porã kakuaa
ijape karanda'ýva,
hu'ykuéra ohasa'ỹva
ñande'ỹva rogarã. |
El trabajo de ayuda mutua
rápidamente ya levantaba...
y ya mismo terminaban
eso que llamaban Fuerte,
una gran y bella casa
con cercos de palmera,
que las flechas no pueden atravesar
para la casa de los forasteros. |
| |
|
Omoĩje ijerekuére
verehéke kakuaáva,
tembiapokue iporãva
pe minga rupi ae,
ha upéichaje pya'ete
omoĝuahẽma hu'ãme,
ko yvy pytã ñe'ãme
pe óga ñepyrũngue. |
Pusieron a su alrededor
[¿un cerco?] muy grande,
un trabajo muy bueno
hecho también con ayuda mutua,
y así rápidamente
ya llegaron a la cima,
en medio de estas tierras rojas
esa casa que comenzaron. |
| |
|
Kapi'ípe rovyũme...
namombyrýi henondépe,
oikutúndaje upépe
tuichaitéva kurusu,
henondépeje oñesu
ha ñe'ẽ ikumby'ỹme,
omoñe'ẽ Tupãsýme...
opakuévo... ka'aru. |
En el pasto verdoso...
no lejos delante de ellos,
dicen que allí plantaron
una cruz muy grande,
se arrodillaron al frente
y hablando sin secretos,
rezaron a la Virgen...
al terminar... la tarde. |
| |
|
Mil kiniéntos tréinta i siéte
kínse de agósto ko'ẽme,
he'i Salazar iñe'ẽme...
ko'ãva ko'ã mba'e:
ko'áĝa ha tenonde...
ko óga ñamopu'ãva,
"Jejapokói Techarãva"
ñanemba'e teete. |
Mil quinientos treinta y siete
al amanecer el 15 de agosto,
dijo Salazar en su idioma...
todas estas cosas:
de aquí en adelante...
esta casa que levantamos,
"Ergido para la Vista"
es genuinamente nuestro. |
| |
|
He'i avei Salazar...
ipy'a potyjerápe,
jajovasáke ko'ápe
hi'árare Tupãsy,
ha toipo'o ko yvy
ko Tupãsýgui pe héra,
arapýpe iporãvéva...
ko Táva Paraguay. |
También decía Salazar...
con su alma florecida,
santigüémonos aquí
por el día de la Virgen,
y que recoja esta tierra
de esta Virgen su nombre,
el más lindo del universo...
esta Ciudad Asunción. |
| |
|
Ha upe guive opytáma
ko Táva, "Tembiecharãrõ"
Paraguái jeguaka,
naipóriva ijojaha
mamove ambue yvýpe;
ha ñande ko hyepýpe...
vy'a pavẽ ñaipovã. |
Y desde esa vez quedó
esta Ciudad, "como Ejemplo"
adorno de Paraguay,
no habiendo que lo iguale
en ninguna otra tierra;
y nosotros dentro de ella...
gozamos de dicha completa. |
| |
|
Kuatrosiéntos tréinta y dos
ro'yhóma ombotývo
péina áĝa añakaitývo
ko héra arosapukái,
ha yvytúre amyasãi...
Kuarahy pyahu osẽvo,
che retãguápe ha'évo:
ko Táva ndaijojahái. |
Cuatrocientos treinta y dos
primaveras al cumplir
heme aquí al saludar
ese su nombre lo grito,
y por el viento lo esparzo...
al salir el nuevo Sol,
a mis compatriotas digo:
esta Ciudad no tiene igual. |
| |
|
Péina áĝa jahecháma...
oĩ ñane renondépe,
oheja tapykuerépe
pe heko ymaguare,
ha oĩ ñanendive...
ha'e kuñataĩtéma,
ha tuicha iñambuéma
ñande Táva porãite. |
Por fin ahora lo vemos...
está frente a nosotros,
dejó por el camino
su carácter de antaño,
y está con nosotros...
ya es toda señorita,
y está muy cambiada
nuestra Ciudad tan bonita. |
| |
|
Peteĩ tapỹi ndaiporivéima...
ñande rogaite meméva,
ha tapekuéra ijapéma
itaykupememe,
ha oguereko ko oñondive
pe y porã ono'õva,
jaipokápe ochororóva
ha ogueru vy'apavẽ. |
Ya no hay un solo rancho...
todos tenemos casas,
y las calles están pavimentadas
todas con asfalto,
y tiene con nosotros
eso que buena agua junta,
que lo derrama al torcerlo
y nos trae dicha plena. |
| |
|
Ogatãite tuichaicháva
ijyvate ha iporãva,
yvágape hovayváva...
ombojegua ko Táva,
ha oĩ pe tesaperã...
pe tataindy ogue'ỹva,
jaipokápente hendýva
ñasaindýpe omyengovia. |
Grandiosos edificios
que son altos y hermosos,
que miran al cielo...
adornan esta Ciudad,
y están esas luces...
esas velas que no se apagan,
que se encienden al girarlo
reemplazando a la luna. |
| |
|
Mba'eyru overapáva
hatĩamba pe tapére,
yga guasu y apére
jehecháma ho'yta,
ha tavaygua opaypa...
kuatiáre ojehaíva,
ñe'ẽ porãita oĩva
maymáva omoñe'ẽmba. |
Vehículos brillantes
chirrian por los caminos,
grandes barcazas por las aguas
ya vemos que flotan,
y los ciudadanos despiertan...
con los periódicos,
que tienen bellas palabras
que todos los leen. |
| |
|
Mayma arapýre oĩva...
avei jarekopáma
ymaguare oguepáma
ha opu'ã ñande Táva,
ha maymáva jaikopa
hendive teko pyahúpe,
ha tuicháva mborayhúpe
ñande, ñañoañuã. |
Todo lo que hay en el mundo...
también ya lo tenemos
lo de antes se apagaron
y se levanta nuestra Ciudad,
y todos vivimos
con ella con aires nuevos,
y con amor muy grande
nosotros, nos abrazamos. |
| |
|
Hetaitéma arapýre
oguyguy ama'ẽhápe
ha opaitéipi aikohápe
ndajuhúi ijoguaha,
upévare che apyta
che retã Paraguáipe,
aipovãvo che yvýpe...
che ñe'ẽ puraheirã. |
Muchos que por el mundo
se mueven por donde mire
y por todas partes donde viví
no encuentro que lo iguale,
por eso yo me quedo
en mi país Paraguay
a componer en mi tierra...
mi voz para un canto. |
| |
|
Ñande yvy ryepýpe...
Tavaguasu, tenondéva,
Paraguái omoakãva
imemby oiko haĝua
ha ñane retã ahoja
oikóva ñane ñe'ẽme,
jaikokuévo pe hi'ãme
vy'a pavẽ ñaipovã. |
Dentro de nuestra tierra...
Ciudad, adelantada,
capital del Paraguay
para que vivan sus hijos
y manta de nuestro país
que vive en nuestro idioma,
al andar por su alma
gozamos completa dicha. |
| |
|
Péina áĝa jehecháma
óga porã ijyvatéva...
itágui ijapopyréva
ha hape isỹi asy,
ha oguerekóma pe y
jaipokápe ochororóva
ha mba'eyru okorõrõva
tape rehe osyryry. |
Ahora sí ya vemos
lindas casas que son altas...
hechas de cemento
y sus calles son tan lisas,
y ya tienen esa agua
que al torcer se derrama
y vehículos que roncan
por los caminos se desplazan. |
| |
|
Kueheguarégui ko'áĝa
tuicha iñambuéma,
ñaipovã py'aguapy,
opáma jepy'apy
Paraguay pyahu kotýpe
ha ñande ko hyepýpe...
ojupe japukavy. |
Ahora desde ayer
mucho ha cambiado,
disfrutamos tranquilidad,
terminaron las penas
en una habitación de la nueva Asunción
y nosotros aquí adentro...
nos sonreímos mutuamente. |
| |
|
Che ñe'ẽ aikytĩnguévo...
Tavaguasu momorãvo,
purahéi amoatãvo,
ichupe añakãity:
ko Táva yvotyty
che yvy ombojeguáva,
mombyrýgui herakuãva...
che táva, Paraguay. |
Al cortar mis palabras...
halagando a la Ciudad,
al estirar la canción,
ante ella me agacho:
esta Ciudad jardín
que adorna a mi tierra,
cuya fama lejos llega...
mi ciudad, Asunción. |