Mandi'o ypy (mombe'upy)
|
Origen de la Mandioca (leyenda)
|
| Apohára: (ndojekuaái) |
Autor: (desconocido) |
| |
|
| Mitãkuña
neporãva kasíke rajy, ijypy kuéra ohayhuetereíva,
pykasúicha imarã'ỹva ha py'a potĩ mbyechaukaha teetéva,
ogueroko'ẽ sapy'a umi pore nañanembotavýiva ohechaukáva
hyeguasuha. |
La bella hija de un jefe indio, adorada
por sus padres, inocente como una paloma y un símbolo verdadero de
la castidad pura, apareció un día con las señas inequívocas
que preceden a la maternidad. |
| Upe kasíke,
ipochyetereihápe, oporandu randu reipa mávapa ojapo hese upe
mba'e vaiete. Pe mitãkuña mba'eve ndikatúi omombe'u.
Upéramo itúva oja'ovaihápe he'i chupe ojukataha, ha
upeichavérõ ndorekói ñe'ẽmbojevy. Upémaramo
mitãkuña ho'a itasãme ha oñemoangaipa. |
El jefe de la tribu, presa de una gran
indignación, en vano pregunta quién era el causante de su desgracia.
La joven nada pudo explicar. El padre entonces la amenazó con la pena
de muerte, pero ni aún así obtuvo respuesta. Entonces la joven
fue hecha prisionera y condenada. |
| Ha upe jejuka pyhare
ambuépe, kasíke oreko kuri kerayvoty iñambuéva,
ou ndaje ichupe ikérape peteĩ tete herunguáva, morotíva
amangu'i ro'ýicha, yvytyrusúgui, he'íva ichupe ohecha va'erãha itajýrape imara'ỹramo, jepe
hyeguasu hína. "Ha'e naiñangaipái,
naiñangaipáiko nde rajy", he'ije upe anga. |
Y ocurrió que la noche precedente
a la ejecución, el jefe tuvo un sueño extraño, se le
apareció un ser misterioso, blanco como la nieve, de las cordilleras,
quien le dijo que debería considerar virgen a su hija, a pesar de
su estado. "Ella no tiene la culpa, ¡no es culpable tu hija!", dijo
la aparición. |
| Upe túva
ñemondýipe ojapo he'i haguéicha ichupe upe mba'e, ha
ndojapoukái upe jejuka. Mitãkuña omoheñói
peteĩ mitãkuña'íme ha omano. Upe mitãkuña'i,
hérava "Mani", ombovy'a kuri oĩháicha ava kuérape. |
El padre asombrado hizo caso a las palabras
de la aparición, y revocó la pena capital. La muchacha dio
a luz a una niña y murió. La criatura, llamada "Maní",
fue la alegría de todo el pueblo indio. |
| Ha'e yvoty ñúicha iporã
kuri, hory guyra ka'aguýicha, ha akóinte
opurahéi, ojeroky ha opuka, hákatu áina!, ndoikovéi heta
ary isy'ỹre, ha pya'énteko ohóma avei ndouvéi
haĝuaguihápe. |
Era hermosa como una flor del campo,
alegre como un pájaro del bosque, y siempre estaba cantando, bailando
y riendo, pero ¡ay!, no sobrevivió muchos años a su madre,
y pronto se fue para siempre. |
| Upe ñemano
hetaiterei ndaje oñembyasy kuri ijava retãme. Oñoty chupe
hikuái peteĩ yvyra ypýpe oíva ka'aguy rembére.
Ndahetái ára uperire osẽ ityvy árigui heta yvyra
ra'y rogue porã porã iñambuéva, avavete voi ndoikuaáiva
upérõ mba'épa hína upéva. |
Su muerte fue motivo de un duelo inmenso
para toda la tribu. La sepultaron al pie de un gran árbol a orillas
de la selva virgen. Al poco tiempo aparecieron sobre su tumba las hermosas
hojas de una planta extraña, completamente desconocida hasta entonces. |
| Okakua rire umi
yvyra'i, ava kuéra otopa hapo orekoha so'o morotĩ hetereíva,
ha upe guive oikuaa hikuái ou hague Tupã remimondo hendápe
kuéra, ha upe teko ndojekuaáiva ome'e hague ko'ãnga ho'o
mayma ava kuérape ĝuarã. |
Cuando la planta hubo crecido, los indios
descubrieron raíces que tenían una carne blanca de sabor exquisito,
y entonces comprendieron que el pueblo indio había sido visitado por
un mensajero de los dioses, y que ese ser misterioso estaba ofreciendo ahora
su carne a la tribu. |
| Upe yvyra ra'y
oñembohéra kuri "Mani ro'o", ha upégui ningo osẽ
"Mani'o", térã Mandi'o. |
La planta recibió el nombre de "Maní
ro'o" (carne de Maní), y tal fue el origen de "Mani'o", o Mandi'o. |