Principal ] Historia ] Fonología ] Gramática ] Antología ] Dichos ] Misceláneas ] Fotografías ] Enlaces ] Autores ] Correo ]


Marandu ragẽ

Jasypa 10, 2005

Che irũnguéra

Mba'eichajoaitépa.

Che ñyrõ'imi pomomyangekóirõ, katu aikotevẽ añomongeta'imi penendive heta mba'e ñanemoaguĩva rehe, katu ndaikatúi añetehápe áĝa meve jakupyty porã gueteri. Upéva chepy'apyeterei ha hi'ã chéve tekotevẽha jajojujhumi ñañomongeta are haĝua oñondive.

Añe'ẽsemíningo Guarani ñe'ẽre.

  1. Heta mba'e añetehápe jajapoñaína avañe'ẽ oñakãrapu'ã haĝua ñane retãme, ha ojekuaave haĝua opárupi avei. Ñande apytépe oĩ ombo'éva –oiméne hetavehína mbo'ehárava–, oĩ omyasãiva marandu ta'ãngambyry rupi, pukoe rupi, ombokuatiáva hembiandu ñe'ẽpoty térã ambue ñe'ẽporã poravópe, oĩ oñemoarandu pypukúva ñande ypykuéra ñe'ẽ ha rekópe, oĩ omyasãiva Paraguái reko, oĩ ojetypekáva ñe’ẽpyahu apo guaraníme, oĩ ojykekóva ko'ãva, oĩ ombohasáva ambue ñe'ẽgui guaraníme opaichagua kuatiahaipy. Oĩ omyasãiva hembikuaa kuatiápe, ha hetavéne. Ko’ãva tuicha mba'e jajaposévape ĝuarã.

  2. Ko'aĝaite oĩ omba'apóva kuatia jekuaauka rehe osẽ haĝua ave guarani ha portugués-pe, castellano ha inglés ykére, oĩ omba'apóva viru kuatiáre ojehai haĝua castellano ha guaraníme, oĩ omba'apóva oñemondo haĝua internet rupive marandu (peteĩ ñe'ẽ ko'ẽko'ẽre, térã ambue hendáicha) guaraníme peteĩ téra rysýi ojerurévape, avei oñembosako'ihína guarani ñe'ẽ mbo'esyry internet rupive. Péicha avei oĩ omyasãiva tembiapo ñe'ẽasa rehegua, oĩ omba'apo kyre'ỹva guarani ñe'ẽ oikuaa ha oikuaauka pypukuve haĝua, oĩ áĝa omba'apótava tape ta'anga'ikuéra rehe, oĩ omba'aposéva ñemuha rerakuéra rehe. Ha oĩ ombyatýva ñande ypykuéra ñe'ẽ omboguapy haĝua kuatiápe. Oĩ omba'apo mbaretéva tekombo'e ñemyatyrõre, omyasãiva guarani arapýre, ambue tetãme. Oĩ mbo'ehára omba'apóva ára ha pyhare guarani rehehápe. Opa ko'ã mba'e chéverõ ĝuarã iporã ha tuichaiterei ave. Oĩ omba'apóva mayma ñane retãygua oiko haĝua tekojojápe, ani haĝua ñande yvy oje'upa ohóvo mbeguekatúpe, kuña ha kuimba'e reko ojoja haĝua. Katu hetajey ko'ãva ojejapo peteĩteĩ, guarani rayhupápe, tuicha mborayhu ha kyre'ỹma ha hetajey viru’ỹre ave. Ha iporãiterei.

  3. Upevére tekotevẽ hetaiteve mba'e jajapo joajupópe. Ñañamindu'u oñondive ñande rembiapoitáre ñomongeta porãme, ñamopeteĩ jahávo mba'éichapa jaipurúta, porã ha hekoitépe, ñane ñe’ẽ oñemohendávo ára pyahu remikotevẽre.

  4. Guaranihína pe ñane retãme oikuaaukavéva opa hendápe. Péva pe ñanemopeteĩva paraguaiháicha ambue tetã ha pytagua renondépe. Pe tuichave mba'éva: ko ñe'ẽningo pe ñane ñe'ẽ'ypy ko yvy apére, ko'apeguavoi, ha ndaha'éi ñande ypykuéra ñe'ẽ añónte, mayma paraguái ñe'ẽtee, ha 1992 guivékatu oñemboguapy Ñande Léi Guasúpe ha'eha ñane retã tuichakue ñe'ẽtee castellano-ndi. Ko ñe'ẽme ñanandu, ñañamindu'u, jaikove jepémo ñañe'ẽ castellano-pe. Ko ñe'ẽme jahechauka porãve ñane retã rayhu, ha tekotevẽ ñaipysyrõ ñande yvýndive, ñande ysyrykuérandi, ñande ka'aguy rembyrekuérandi. Ỹramo ñakañýta pytagua rekoguýpe, ñaneñuãta hekokuérape, ha péicha ñandepuruporãve ha japytapáta ipoguyetépentema. Hetáma jajereko asy, Guarani avei, hiã ñamyatyrõ ñane rembiasa tenondévo.

  5. Jepérmo MEC hetama oñeha'ã guarani ojepytaso haĝua castellano ykére tekombo'épe, ña'ĩra gueteri ojehupyty ñe'ẽkõi are guivéma jahekáva. Ha ñane retãme hetaiterei tapicha oĩ araka'eve nomoñe'ẽiva kuatia, térã ojapóramo jepe, nomombe'ukuaái he'íva ipype nahesakãigui chupe –ko'ãva apytépe oĩ mbo'ehára ha opaichagua mba'apohára oñembokatupyréva–. Péva he’ise tekombo'e noñemboguata porãiha. Oñe'ẽ rupi guarani ñe'ẽme, hetaiterei kuaapy, arandurã ndaikatúiva oĝuahẽ oipysyrõve haĝua heta ñañe retãyguápe. 1994 guive oñeñepyrũkuri oñemyatyrõ ko tape, katu oñemopyenda mbaretétaramo ĝuarã oñembyai, ojeguarova mbo'epy ñemboguata ha oñeñepyrũ oñeñe'ẽvai mbo'ehára rembiapóre, guarani ñe'ẽre, ha oje'e nañaikotevẽiha ãichagua ñe'ẽre ñasẽ haĝua ñane retãgui, okápe ndaipóri avave ñaneikũmbýtava. Añeporandu che, mba'erãpiko ñande ñañemoarandu mbo'ehaópe, ñasẽ haĝua ñane retãgui; térãpa jaiko porãve haĝua, jakakuaave haĝua avaháicha, ñandeavarerekokuaave haĝua.

  6. Ko'ã mba'e anivéma haĝua oiko, ha guarani ñe'ẽ ñemyasãi, ñembo'e, jepuru porã akói osẽ porã haĝua, tekotevẽ ñaĝuahẽ peteĩ ñe'ẽme. Mba'eichagua guaranípa ojepurúta mbo'ehapópe, tape, tenda ñemuha rérape, kuatiahaipyrépe ha opa hendápe, moõ gotyopa ohova'erã guarani ñe'ẽ pyahu apo, moõ gotyopa ohóta guarani jepuru.

  7. Tembiecharãramo, techapyrãramonte amboysyisemi mba'e mba'érepa, che ahechaháicha, tekotevẽ ñañomongetami:

    • Mboy taípa oreko guarani ñe'ẽ: 29?, 32?, 33?, 31?, jaipurútapa g térã ĝ, térã ' iñepyrũmbýpe, oikétapa f, d, ll.
    • Ñe'ẽpehẽ guaranímepa katueténte opa pu'aépe, térã avei oĩma ambuéva: kr, bl.
    • Moõ mevépa peteĩ ñe'ẽ, mba'épa ñe'ẽ guaraníme, mba'éichapa oiko ñamoheñói ñe'ẽ pyahu, mba'e mba'épa jahechakuaáva'erã peteĩ ñe'ẽ pyahu oiko haĝua.
    • Mba'éichapa ñambohérata guaraníme umi ñe'ẽ ñe'ẽkuaaty ha opa kuaatypegua.
    • Ha hetaiteve mba'e: ñe'ẽpukuaa, ñe'ẽysajakuaa, ñe'ẽndykuaa, ñe'ẽpykuaa, ñe'ẽjoajukatu, ñe'ẽpyahu apo, ha hetave mba'e, avañe'ẽ tekombo'épe.
       
  8. Heta tapicha roñombyaty ñepyrũ rohecha haĝua mba'éicha ko'ã mba'e oñemboguatakuaa, ha rohecha tekotevẽha tendota guive oñemyaña mbarete, ojejerure chupe ñane retã sambyhyháramo tojepytaso avei ã mba'ére ha'éva añetehápe tekotevẽmby, ko'ýte áĝa ko’ẽko'ẽre oĩ ojepoheiséva ñane retãrehe. Heta jey peẽ napeimembái ha hi'ã upéva oiko pya'emíma.

  9. Hi'ãite jajojuhu ha ñamopyenda ko'ã mba'e, ñamohenda ñamboysýi tembiaporã hendarãme, upévare ha'esemi peẽme ikatúnepa pemboykemi penerembiapoita jajojuhu haĝua, CIPAE-pe jey, upépe ñane irũ Georgina oikuave'ẽkuri peteĩ koty ãichagua atype ĝuarã, ha mba'épa peje áĝa araapy 12 jasypápe, 8:00 aravo guive 11:00 aravo peve.

Pende pópe aheja che py'apy, hi'ã pembohovaimi chéve. Cheñyrõmi ave pomyangekói haguére ha ahai haguére che año, avei ikatu haguére ajavy heta mba'épe.

Che maitei maymavévape.

Perla Álvarez
perlaab@highway.com.py

 

Mávapa che. Chehína peteĩva pene rembimo'ekue, guarani, Paraguái –ñane retã– ha mayma tapicha rayhuhára. Pembohasami marandu ambue tapicha, ko'ápe ndaipórivape.

www.guaranirenda.com - 2005

Péva mboyvegua - Página anterior Péva riregua - Página siguiente

Principal ] Historia ] Fonología ] Gramática ] Antología ] Dichos ] Misceláneas ] Fotografías ] Enlaces ] Autores ] Correo ]