|
Che irũnguéra
Mba'eichajoaitépa.
Che ñyrõ'imi pomomyangekóirõ, katu aikotevẽ añomongeta'imi
penendive heta mba'e ñanemoaguĩva rehe, katu ndaikatúi añetehápe áĝa
meve jakupyty porã gueteri. Upéva chepy'apyeterei ha hi'ã chéve
tekotevẽha jajojujhumi ñañomongeta are haĝua oñondive.
Añe'ẽsemíningo Guarani ñe'ẽre.
Heta mba'e añetehápe jajapoñaína avañe'ẽ oñakãrapu'ã haĝua ñane retãme,
ha ojekuaave haĝua opárupi avei. Ñande apytépe oĩ
ombo'éva –oiméne hetavehína mbo'ehárava–, oĩ omyasãiva marandu ta'ãngambyry
rupi, pukoe rupi, ombokuatiáva hembiandu ñe'ẽpoty térã ambue ñe'ẽporã
poravópe, oĩ oñemoarandu pypukúva ñande ypykuéra ñe'ẽ ha rekópe,
oĩ omyasãiva Paraguái reko, oĩ ojetypekáva ñe’ẽpyahu apo guaraníme,
oĩ ojykekóva ko'ãva, oĩ ombohasáva ambue ñe'ẽgui guaraníme
opaichagua kuatiahaipy. Oĩ omyasãiva hembikuaa kuatiápe, ha hetavéne. Ko’ãva
tuicha mba'e jajaposévape ĝuarã. Ko'aĝaite oĩ omba'apóva kuatia jekuaauka rehe osẽ haĝua ave
guarani ha portugués-pe, castellano ha inglés ykére,
oĩ omba'apóva viru kuatiáre ojehai haĝua castellano ha guaraníme,
oĩ omba'apóva oñemondo haĝua internet rupive marandu (peteĩ
ñe'ẽ ko'ẽko'ẽre, térã ambue
hendáicha) guaraníme peteĩ téra rysýi ojerurévape, avei oñembosako'ihína
guarani ñe'ẽ mbo'esyry internet rupive. Péicha avei oĩ omyasãiva
tembiapo ñe'ẽasa rehegua, oĩ omba'apo kyre'ỹva guarani ñe'ẽ
oikuaa ha oikuaauka pypukuve haĝua, oĩ áĝa omba'apótava tape
ta'anga'ikuéra rehe, oĩ omba'aposéva ñemuha rerakuéra rehe. Ha oĩ
ombyatýva ñande ypykuéra ñe'ẽ omboguapy haĝua kuatiápe. Oĩ
omba'apo mbaretéva tekombo'e ñemyatyrõre, omyasãiva guarani arapýre,
ambue tetãme. Oĩ mbo'ehára omba'apóva ára ha pyhare guarani
rehehápe. Opa ko'ã mba'e chéverõ ĝuarã iporã ha tuichaiterei ave.
Oĩ omba'apóva mayma ñane retãygua oiko haĝua tekojojápe, ani haĝua
ñande yvy oje'upa ohóvo mbeguekatúpe, kuña ha kuimba'e reko ojoja haĝua. Katu
hetajey ko'ãva ojejapo peteĩteĩ, guarani rayhupápe, tuicha
mborayhu ha kyre'ỹma ha hetajey viru’ỹre ave. Ha iporãiterei. Upevére tekotevẽ hetaiteve mba'e jajapo joajupópe. Ñañamindu'u
oñondive ñande rembiapoitáre ñomongeta porãme, ñamopeteĩ jahávo mba'éichapa
jaipurúta, porã ha hekoitépe, ñane ñe’ẽ oñemohendávo ára pyahu
remikotevẽre. Guaranihína pe ñane retãme oikuaaukavéva opa hendápe.
Péva pe ñanemopeteĩva paraguaiháicha ambue tetã ha pytagua renondépe. Pe
tuichave mba'éva: ko ñe'ẽningo pe ñane ñe'ẽ'ypy ko yvy apére,
ko'apeguavoi, ha ndaha'éi ñande ypykuéra ñe'ẽ añónte, mayma paraguái
ñe'ẽtee, ha 1992 guivékatu oñemboguapy Ñande Léi Guasúpe ha'eha ñane
retã tuichakue ñe'ẽtee castellano-ndi. Ko ñe'ẽme ñanandu, ñañamindu'u,
jaikove jepémo ñañe'ẽ castellano-pe. Ko ñe'ẽme jahechauka
porãve ñane retã rayhu, ha tekotevẽ ñaipysyrõ ñande yvýndive, ñande ysyrykuérandi,
ñande ka'aguy rembyrekuérandi. Ỹramo ñakañýta pytagua rekoguýpe,
ñaneñuãta hekokuérape, ha péicha ñandepuruporãve ha japytapáta ipoguyetépentema.
Hetáma jajereko asy, Guarani avei, hiã ñamyatyrõ ñane rembiasa tenondévo. Jepérmo MEC hetama oñeha'ã guarani ojepytaso haĝua castellano
ykére tekombo'épe, ña'ĩra gueteri ojehupyty ñe'ẽkõi
are guivéma jahekáva. Ha ñane retãme hetaiterei tapicha oĩ araka'eve
nomoñe'ẽiva kuatia, térã ojapóramo jepe, nomombe'ukuaái he'íva
ipype nahesakãigui chupe –ko'ãva apytépe oĩ mbo'ehára ha opaichagua
mba'apohára oñembokatupyréva–. Péva he’ise tekombo'e noñemboguata
porãiha. Oñe'ẽ rupi guarani ñe'ẽme, hetaiterei kuaapy,
arandurã ndaikatúiva oĝuahẽ oipysyrõve haĝua heta ñañe retãyguápe.
1994 guive oñeñepyrũkuri oñemyatyrõ ko tape, katu oñemopyenda mbaretétaramo
ĝuarã oñembyai, ojeguarova mbo'epy ñemboguata ha oñeñepyrũ oñeñe'ẽvai
mbo'ehára rembiapóre, guarani ñe'ẽre, ha oje'e nañaikotevẽiha
ãichagua ñe'ẽre ñasẽ haĝua ñane retãgui, okápe ndaipóri avave
ñaneikũmbýtava. Añeporandu che, mba'erãpiko ñande ñañemoarandu mbo'ehaópe, ñasẽ
haĝua ñane retãgui; térãpa jaiko porãve haĝua, jakakuaave
haĝua avaháicha, ñandeavarerekokuaave haĝua. Ko'ã mba'e anivéma haĝua oiko, ha guarani ñe'ẽ ñemyasãi, ñembo'e,
jepuru porã akói osẽ porã haĝua, tekotevẽ ñaĝuahẽ
peteĩ ñe'ẽme. Mba'eichagua guaranípa ojepurúta mbo'ehapópe, tape,
tenda ñemuha rérape, kuatiahaipyrépe ha opa hendápe, moõ gotyopa
ohova'erã guarani ñe'ẽ pyahu apo, moõ gotyopa ohóta guarani jepuru. Tembiecharãramo, techapyrãramonte amboysyisemi
mba'e mba'érepa, che ahechaháicha, tekotevẽ ñañomongetami:
- Mboy taípa oreko guarani ñe'ẽ: 29?, 32?, 33?, 31?, jaipurútapa
g térã ĝ, térã ' iñepyrũmbýpe, oikétapa
f, d, ll.
- Ñe'ẽpehẽ guaranímepa katueténte opa pu'aépe, térã avei
oĩma ambuéva: kr, bl.
- Moõ mevépa peteĩ ñe'ẽ, mba'épa ñe'ẽ guaraníme, mba'éichapa
oiko ñamoheñói ñe'ẽ pyahu, mba'e mba'épa jahechakuaáva'erã peteĩ
ñe'ẽ pyahu oiko haĝua.
- Mba'éichapa ñambohérata guaraníme umi ñe'ẽ ñe'ẽkuaaty ha opa
kuaatypegua.
- Ha hetaiteve mba'e: ñe'ẽpukuaa, ñe'ẽysajakuaa, ñe'ẽndykuaa,
ñe'ẽpykuaa, ñe'ẽjoajukatu, ñe'ẽpyahu apo, ha hetave mba'e,
avañe'ẽ tekombo'épe.
Heta tapicha roñombyaty ñepyrũ rohecha haĝua mba'éicha
ko'ã mba'e oñemboguatakuaa, ha rohecha tekotevẽha tendota guive oñemyaña
mbarete, ojejerure chupe ñane retã sambyhyháramo tojepytaso avei ã mba'ére
ha'éva añetehápe tekotevẽmby, ko'ýte áĝa ko’ẽko'ẽre
oĩ ojepoheiséva ñane retãrehe. Heta jey peẽ napeimembái ha hi'ã upéva
oiko pya'emíma. Hi'ãite jajojuhu ha ñamopyenda ko'ã mba'e, ñamohenda
ñamboysýi tembiaporã hendarãme, upévare ha'esemi peẽme ikatúnepa
pemboykemi penerembiapoita jajojuhu haĝua, CIPAE-pe jey, upépe ñane irũ
Georgina oikuave'ẽkuri peteĩ koty ãichagua atype ĝuarã, ha mba'épa
peje áĝa araapy 12 jasypápe, 8:00 aravo guive 11:00
aravo peve.
Pende pópe aheja che py'apy, hi'ã pembohovaimi chéve. Cheñyrõmi ave
pomyangekói haguére ha ahai haguére che año, avei ikatu haguére ajavy heta
mba'épe.
Che maitei maymavévape.
Perla Álvarez
perlaab@highway.com.py
Mávapa che. Chehína peteĩva pene rembimo'ekue, guarani, Paraguái
–ñane retã– ha mayma tapicha rayhuhára. Pembohasami
marandu ambue tapicha, ko'ápe ndaipórivape.
|
