Principal ] Historia ] Fonología ] Gramática ] Antología ] Dichos ] Misceláneas ] Fotografías ] Enlaces ] Autores ] Correo ]


Kuatiañe'ẽ che retãyguápe

Jasyteĩ 15, 2006

 

Jepémo ndapoikuaapái, amoĝuahẽse peẽme che remiandumi ha che py'apy. Are'i guivéma añamindu'u, ajepy'amongeta ha ajesareko oikóva peteĩva ñane ñe'ẽre, ñane retãme, añe'ẽ'aína Guaraníre. Are guivéma ñahendu oje'e ha ja'e avei tekotevẽha Guarani ñamopu'ãve, jahayhuve, ñamoherakuãve, jaipuruve, ha hetave mba'e... Ha añetehápe heta mba'e jajapoñaína. Upéicharõjepe sa'i gueteri.

Ko'ã ára rupi ko yvy tuichakue jave ojoajupa, oñemopeteĩmba ohóvo ñemu reko, tembi'u reko, ñemonde reko ha mba'e, umíva apytépe pe ñande reko avei oñemopeteĩma ohóvo ha péva pya'emi voi iñambue. Jaipota ha ndajaipotápe oike ñanderehe, ñande'aho'i rupi opa hendáicha.

Pya'evéntema ogue ohóvo yvypóra ñe'ẽ, ojejuka ohóvo, oñemboyke, oñemomirĩ ha upéi ojepe'aite ikatu haĝuaicha umi ipu'akavéva ñe'ẽ opyta ñane rembipururãntema, ndaha'evéima jaikove haĝua ipype, ndaha'evéima ipype ñañeñandu haĝua, ndaha'evéima ñamoñomongeta haĝua ymaguare reko, aĝagua ha ko'ẽrõgua reko, ani haĝua okañy yvypóra rekove sã mayma tekohapegua. Nahániri. Umíva natekotevẽi ko teko pyahu oñemopyendáva virupotápe. Ñe'ẽ ñaikotevẽva upevarã mbykymínteva'erã, ha ndaipypukúiva'erã, ñañemu pya'e haĝua, ára oveve ha upéicha avei viru osẽ ñandehegui ohóvo umi tetã ivirúva gotyo. Ñandekatu ñañe'ẽ jaikove haĝua, umíva mba'e jajapóva apytépe peteĩvante pe ñemu rehegua.

Umi ñe'ẽ "tuichavéva", umi herakuãvéva ningo ojepuru, ñañomoarandukuaa ha iporã. Péicha jaikuaa heta mba'e amoite kuarahy reikévo oikóva, térã yvatévo, térã ñemby gotyo, térã kuarahy resêvo; jaikuaa hembiasakue, jaikuaa hemimbyasy, jaikuaa hemikotevẽ hamba'e; jaikuaa hekoaranduita, hembikuaa avei. Umíva tuicha mba'e. Ñanepytyvõ ñañemoaĝuive haĝua ojuehegui yvyporaháicha, tekove porã rekávo ha arandupy rekávo avei.

Ikatu ko'ápe ñañeporandu, aipórõ mba'erã jajepy'apyvéta ñane ñe'ẽre, Guaraníre, térã ambue ñane retã ñe'ẽ ypykuérare. Mba'erã ñamba'apóta guarani ñe'ẽre, ko'áĝa rupi jajuaju haĝua ambue tapicha pytaguándi nañaikotevẽi Guaraníre. Vaicháku Guarani itujámava opytávo ko'ã mba'e pyahu rovái. Vaicháku Guarani ogapýpe ĝuarãnteha. Vaicháku Guarani nadaipu'akámo'ãiha hetaite mba'e pyahúre, ikangýva. Sapy'ánte ñande –ñande rekópe gueteri– japuka, ñamomichĩ, térã ñambohasarei ko'ã mba'e. Sapy'ánte ñañeporandúramo mávapa ñande, mba'épe ñaneambue pytaguakuéragui, opo Guarani ñe'ẽ ñanemboaje, ñanemoingove, ñanemopeteĩ, ha ñañeñandu porã.

Mávata ñande Guarani'ỹre?, jepémo heta ñe'ẽ oĩ ñane retãme pe ñanemopeteĩva tetãháicha Guarani, ndaha'éi Castellano jepe 500 ary pukukuéma jaipuru, ha ñanemba'eteéma avei, ñañemohembipuru ipype, jepémo ipype ja'ekuaa ñane remiandu, ñane remikotevẽ, ñane remimbyasy, ñande py'apota, nañanemoñandéi. Castellano rupi jajuaju hetaite tetã ndive, Amérika ha yvyjere tuichakue jave. Guarani rupi ñande, ñande. Guarani rehe'aéko ñande paraguái, Guarani rehe'ae jajekuaa, jepémo nañañe'ẽi oĩ ñane aputu'ũme, ñane korasõme, ñande rekópe, ñande py'apýpe. Jepémo ndajahechaukaséi, jepémo ñamokañyse, ha'e akói oñeñanduka ñanderehe. Péva hína pe tuichave mba'e ome'ẽva ñandéve Guarani, péva pe tuichave mba'e ohejáva ñandéve ñande ru ha ñande sykuéra, péva hína pe ñambyatyva'erã itajúicha ani haĝua ñakañy ha hese ñañorairõ.

Ha'éramo ñañorairõ ha'e'aína ñaipysyrõ ñane ñe'ẽ ani hagũa okañy, ani haĝua ogue, ani haĝua oñemboyke, ha ñamba'apo joaju ha jekupytýpe Ha'e –ha hese'ae ñande– ojupi haĝua Castellano ykére ñane retãme, ha ambue ñe'ẽ ykére mamo ñane retã oñeñandukaha guivépe.

Guarani ojepytasova'erã mayma ipuruha ndive, ko'ãva oñakarãpu'ã haĝua avei. Ñande ñañakarapu'ã haĝua tekotevẽ ñamomba'e ha ñamboaje ñane ñe'ẽ'ypykue. Hese'ỹ ñane retã avei ndaikatúi oho puku. Hese'ỹ ikatu oiko ñandehegui oimeraẽ tetã rembiguái ha nda'upévai pe ñaha'arõva, nda'upeva'erãi ñamba'apo. Hese'aékatu ikatu ñane retã oñemboaje, oñemoañete ambue tetã rovái, ndajarakói mba'eve ñarotĩ haĝua Guarani ñe'ẽ ha Guarani rekóre. Hese'ae oñemboajekuaa avei hetaite ñande rapicha okaraygua noñemomba'éiva ñane retãmevoi, hetaite tapicha oñemboykéva oñe'ẽ haguére Guarani, térã oñe'ẽ haguére Guarani ojerekóma imboriahúvaramo.

Jaipe'ava'erã ñane retãgui mboriahu, tembiapo añete ha mba'apo joaju rupive; ndaha'éi ñemboyke ha ñembotapykue rupi ku oguétava. Mboriahu nde'iséi tavy, jepémo upéva ojeroviaukase. Oiméramo itavýva ndaha'éi oipotaguirei, ndaha'éi oñe'ẽ haguére Guaraníme ku noikũmbymo'ãiva mba'eve.

Mba'épa tekotevẽ Guarani oñakãrapu'ãve haĝua. Ja'éma heta mba'e ojejapoha. Katu umíva ndohupytyukái gueteri chupe hendaite. Guarani oikove puku haĝua ha ojepytaso haĝua Castellano ykére ñane retãme, Portugués ykére MERCOSUR-pe, Inglés, Chíno  ha ambue ñe'ẽ ykére ko yvy tuichakue jave, oñemboaje va'erã pe ñane retã Apoukapy Guasu he'íva.

He'íningo upépe Guarani ha'eha avei ñane retã pokatu ñe'ẽtee Castellano ykére. Áĝa peve ñe'ĩrã upéva oñemboheko, ñe'ĩrã upéva oñemoañete tempiapópe. Jaikuaa porã maymáva, guarani oike hague mbo'ehaópe, katu upégui nosẽi, ha osẽramo osẽ vai vai (ko'ápe nañe'ẽmo'ãi upéva rehe).

Tekotevẽ upéicharõ jahechami mba'éicha oñemoañetekuaa Guarani Ñe'ẽ rembipota oñemboguapýva upe ñande kuatia guasúpe. Oje'éningo opárupi peteĩ ñe'ẽ imbarete haĝua ojepuruva'erã tetã rekuáipe, ñe'ẽ myasãihápe, kuatiahaipyrépe, ñe'ẽporãme, tekorãme, apoukapykuérape, tekombo'épe, mba'apópe ha tekojoja ñangarekohápe. Ko'áĝa avei oje'e peteĩ ñe'ẽ ohasaséramo ko sa arajere (siglo) tekotevẽ oĩ ñandutípe (internet).

Ñamañáramo ñane retãme mba'épa oiko Guaraníre, jahechakuaa heta mba'e iporã ha ivaíva oikoha. Tekombo'épe ténge ténge jaha hese; ñe'epoty'apópe ha mombe'u mbykýpe ñanesỹive, katu mombe'upyrusu ha teko'angakuérape katu jahechamiva'erã; upéi jahasamieve, ha ambue hendápe ndajahechái mba'eve guasu, térã sa'ieterei. Ndaja'éi ndoikóiha, sa'i, térã sogue sogue, térã katuetenunga ojoaju umi ñande tavarandu ymavegua rehénte, ha ko'aĝagua ñande reko, jepokuaa pyahu vaicháku hasýva oje'e haĝua ñane retãme. Vaicháku Guarani ymaguarénteva oipurúva.

Guarani hekove aréta gueteri ayvúpe, pépeku ha'e hekokatúva; ha hosã avei upéicha. Katu globalización oikóva, heta arandupy ha ñe'ẽ ombogue ohóvo pya'eterei mbaretépe. Ko'ãva ñanemoñamindu'uva'erã Guarani rekovére. Moõ mevépa ipu'akáne.

Ayvúpentepa ipu'akáta térãpa ikuatiava'erãpa avei. Ñañembotyva'erãpa hese ñane retãmente terãpa ñambojoajuva'erãpa ambue guarani puruharakuéra, ñande jereregua ndive ha ko yvy apu'akue rehe isarambíva ndive. Ñamopeteĩva'erãpa ihaikatu, iñe'ẽpyahu'apo, iñe'ẽtekuaa mbo'e hamba'e terãpa jahejáta ichara. Jajeruréta ñane retã rekuáipe oipuru haĝua, toñembohekorã apoukapy guasu vore 140, terãpa jahejánte oho hese péichante jahechápa mba'épa oiko, ha upéi ja'e haĝua "ha'evoíkuri".

Irũnguéra, iporã pytagua oñe'ẽ Guaraníme, iporã oñe'ẽ Guaraníre. Umíva omboaoje ñane ñe'ẽ ha ñane retã, avei ñandéve ñanemomba'e. Katu ndopakuaái upépe ñane rembipota, ñande ñanohẽva'erã ñane ñe'ẽ opa ñane rembiapo repy ndive opárupi, ñande jahechaukava'erã ikatuha jaikove Guaraníme ha Castellano-pe ñane retãme ro'yrõ'ỹre, ñane aranduha Guarani ha Castellano-pe, jahechaukava'erã guarani nomanomo'ãiha jahai haguére, ñambokuatia haguére, okakuaavéne uvei, hosãvéne uvei; jahechaukava'erã ikatuha jaikuaa hetave ñe'ẽ, jahechaukava'erã ñane akãporãha, nañañembotyiha, katu jaipotaha iporãváva ñandéve, ñane retãyguápe guarã upéichante avei jaikoseha ñane retãme sã'ỹre.

Ko'ãva oiko haĝua ñañembokatupyryva'erã, jaikuaapypukuva'erã ñane ñe'ẽ, hapo, hembiasa, heko'ypy, hekoambue, hekove aĝagua, mba'éichapa oikove ha hekotaku. Upéicha ave ñane retã rekoasa. Ko'ãva ñane rembiaporã. Ko ary pyahúpe hi'ã jajokupyty, ñañemoaĝui, ñamba'apo arandu ha mborayhupópe.

Jahechauka opárupi Guarani ikatupyryha, ñañomongeta hese heseve, jahai ñane remiandu, ñane mba'ekuaa Guaraníme, jaikuaauka ñane remimo'ã Guaraníme, ñamyasãi ñane rembipota ha ñane remikotevẽ Guaraníme, opárupi, télepe, ñe'ẽmyasãha rupi, kuatiahaipyrépe. Jaikuaauka ave nañamboykeiha Castellano a ambue ñe'ẽ.

Ñande jaipurúrõmante ikatúta ojehecha ñane ñe'ẽ, ỹrõ ikatu opyta mba'e hechapyrãrõ ogue rire ha ñane sarambipa rire ñande.

Aipotágui jaiko aguyjépe akói, poipepirũ jaipykúi haĝua tape yvy marañe'ỹ rekávo Guarani ñe'ẽ ndive ha guarani rekópe.    

Amoĝuahẽ peẽme añua kakuaa.

Perla Álvarez
perlaab@highway.com.py

www.guaranirenda.com - 2006

Péva mboyvegua - Página anterior Péva riregua - Página siguiente

Principal ] Historia ] Fonología ] Gramática ] Antología ] Dichos ] Misceláneas ] Fotografías ] Enlaces ] Autores ] Correo ]